VERBODEN GESCHRIFTEN


Verboden geschriften

Natuurlijk een heel aanstekelijke titel! Ga ik nu iets doen wat verboden is, nee natuurlijk niet. De oorzaak van dit artikel is afkomstig uit een nalatenschap van 2e luitenant der Artillerie A.C. Jacobsen (zie afbeelding rechts). Van deze man heb ik het afgelopen jaar alles bemachtigd wat de man in de tijd van zijn opkomst tot en met de periode dat hij in de Opbouwdienst zat, verzameld, aangeschaft en uitgereikt heeft gekregen. We spreken over de periode januari 1936 – december 1940. Met name de grote stapel voorschriften die hij had als lid van de staf van het 12e Regiment Motor Artillerie (12 RMA) en toen hij bij de 3e Batterij van het 13e Regiment Artillerie (III-13 RA) zat, heeft gekregen en gebruikt, is erg interessant. Onderstaand zal ik er één stapel uitlichten omdat die een prachtig tijdsbeeld geeft en bovendien ook reuze handig is voor reenactment. Het geeft namelijk enige houvast aan wat wel en niet geoorloofd was vanuit officiële kringen.

De basis voor dit stuk hier is Overdruk No 1, Nr. 225. Ministeriele beschikking van 15 September 1931 IIde Afd. B, nr. 79: Verboden geschriften. Het stuk begint met de verwijzing naar Artikel 19c in het hoofdstuk II Krijgstuchtelijke vergrijpen van het Reglement betreffende de krijgstucht. De eerste twee delen van dit artikel behandelen de geheimhoudingsplicht.

Artikel 19
Den militair is verboden:
c. aan boord van een oorlogsvaartuig, in de kazerne of in eene onder eenige andere benaming tot huisvesting of verblijf van militairen aangewezen inrichting der zee- of landmacht, te brengen, in zijn bezit te hebben of te verspreiden geschriften of afbeeldingen, welke op last van de militaire overheid, om redenen ontleend aan de krijgstucht of in het belang der krijgsmacht aldaar worden geweerd.


De ministeriele beschikking geeft in negen paragrafen aan hoe dit gehandhaaft dient te worden. Om dit handhaven te vergemakkelijken is een lijst in bijlage toegevoegd waarin opgesomd staat wat niet toegestaan is. Deze geschriften moeten worden geweerd in kazernes en andere onderkomens gebruikt door de krijgsmacht. Waarschijnlijk dus ook inkwartieringsadressen, alleen is het de vraag hoe dat gecontroleerd werd. Militairen die in het bezit worden aangetroffen van iets uit de lijst of het verspreiden worden geacht schuldig te zijn aan een overtreding tegen de krijgstucht. Verboden geschriften die met de post werden verzonden, zouden moeten worden onderschept door de facteur. Hij moest ze direct aan de commandant, van de eenheid van geadresseerde, overdragen. Grappig is dat verwoord staat dat de geadresseerde mocht beslissen of het stuk vernietigd of met de bestempeling “GEWEIGERD” teruggestuurd kon worden. De geadresseerde militair werd er trouwens ook aan gehouden dat mocht hem iets verbodens worden toegestuurd in een blanco omslag of enveloppe, dat hij dit subiet aan de commandant zou overdragen.

Uiteraard wordt vermeld dat de lijst in de bijlage niet volledig is. Ook andere communistische of revolutionaire geschriften of afbeeldingen waarvan de inhoud of de strekking het doel heeft “den eerbied van den mindere tegenover den meerdere aan te tasten of de krijgstucht te ondermijnen” moeten grondig geweerd worden. Het blijkt tevens dat de compagnies commandanten gemachtigd zijn te controleren wat er zoal onder de militairen in de kazernes e.d. aanwezig is. De angst is blijkbaar zo groot dat er een extra paragraaf wordt opgenomen dat bij constatering van aanwezigheid van enig verbodens ongeacht de omstandigheden “onverwijld” de Minister van Defensie wordt ingelicht. Het belang is zo groot dat direct de hoogste baas ingelicht moet worden. Uiteraard ontbreekt hier de toevoeging niet dat dit via “den hiërarchieken weg” dient te geschieden! De ministrieele beschikking sluit dan ook gepast af dat een eventuele strafrechterlijke vervolging niet is uitgesloten.

Wat is dan zoal verboden?
Uit zijn appèlboekje blijkt dat luitenant Jacobsen van beroep kantoorbediende was. Het hoeft dus helemaal niet te verbazen dat hij de lijst in de bijlage keurig met de hand heeft bijgehouden. Mogelijke heeft hij hier opdracht toe gekregen toen hij lid was van de staf van 12 RMA.
De bijlage met Geschriften, waarvan het in bezit hebben of verspreiden den militairen is verboden, is opgedeeld in twee delen:
I Binnenlandsche geschriften en II Buitenlandsche geschriften:

I Binnenlandsche geschriften

Volgnr. Titel Verschijning
A1 Alle publicaties uitgegeven door eenige communistische partij of hulporganisatie  
A2 Alle dagbladen en periodieken uitgegeven door de N.V. “De Arbeiderspers” benevens alle overige publicaties uitgegeven door deze vennootschap welke een politiek karakter dragen  
A3 Alle publicaties van organisaties op fascistische grondslag een en ander voor zooveel onder B niet afzonderlijk genoemd  
B1 De Tribune dagelijks
B2 De Communist maandelijks
B3 Ons Landbouwblad 2x per maand
B4 De Jonge Arbeider ongeregeld
B5 Nieuw-Rusland maandelijks
B6 De Vrije Socialist 2x per week
B7 De Arbeider wekelijks
B8 Bevrijding maandelijks
B9 De Baanbreker 2x per maand
B10 De Syndicalist wekelijks
B11 De Nieuwe Weg maandelijks
B12 De Arbeid wekelijks
B13 De Jonge Kameraad ongeregeld
B14 De Wapens Neer maandelijks
B15 De Vrijdenker wekelijks
B16 De Socialist wekelijks
B17 De Notenkraker wekelijks
B18 Boeken en gedichten van Jef Last  
B19 Werken van Van 't Reve (pseudoniem Vanter)  
B20 Frank van Wezel's roemruchte jaren door A. M. de Jong  
B21 Socialistische liederenbundels  
B22 Revolutionaire liederenbundels  
B23 Oorlog of Vrede wekelijks
B24 Het Fondament 2x per maand
B25 Keizers Koelies door G.L. Plivier  
B26 De Nieuwe Fakkel 2x per week
B27 Kerk en Vrede maandelijks
B28 Het Volk dagelijks
B29 Vooruit dagelijks
B30 Voorwaarts dagelijks
B31 Goudsche Volksblad dagelijks
B32 Volksblad voor Friesland dagelijks
B33 Volksblad voor Twente dagelijks
B34 Volksblad voor Groningen en Drente dagelijks
B35 Volksblad voor Gelderland dagelijks
B36 Algemeen Volks Nieuwsblad dagelijks
B37 Anti Oorlogs Bulletin maandelijks
B38 De Toorts maandelijks
B39 Links richten maandelijks
B40 Alle geschriften van R. de Ligt  
B41 De Nieuwe Koers maandelijks
B42 Vredestijd ongeregeld
B43 Jonge strijd, Orgaan van de Jonge lieden geh. Bond maandelijks
B44 Het Anker voorlopig ongeregeld
B45 De Chauffeur, officieel orgaan van den Nederlandschen bond van particuliere chauffeurs maandelijks
B46 De Stormer, orgaan van de RK stormtroepen in Nederland maandelijks
B47 Vredesaktie, orgaan van de jongere vredesaktie maandelijks
B48 Links front maandelijks
B49 Vredesstrijd, orgaan van de jongere vredesaktie 2x per maand
B50 De Stormklok, strijdorgaan van de jongere vredesaktie ongeregeld
B51 Gereformeerd vrededorgaan maandelijks
B52 De Big, orgaan van het landelijk verbond van recruten maandelijks
B53 Onze strijd, orgaan van de Algemeene Nederlandschen Bond van Handels- en Kantoorbedienden wekelijks
B54 De Jonge Tempelier, orgaan van de Orde van Jonge Tempelieren maandelijks
B55 Liga-signaal, weekblad van de Internationale Soc. Anti-oorlogsliga wekelijks
B56 De Jonge Fabrieksarbeider, Jeugdorgaan van dec Ned. Vereen. van Fabrieksarbeiders (-sters)  
B57 De Publieke Opinie, Nederlandsch weekblad (waarin opgenomen "Oorlog of Vrede" zie nr. 23)  
B58 De Vredesbazuin, uitgave van het comité Vredes Propaganda Bureau  


II Buitenlandsche geschriften

Nr. Uitgever Uitgifte
A Alle publicaties van communistische strekking, uitgegeven door eenige communistische partij of hulporganisatie, voor zooveel niet onder B of C genoemd  
B Alle publicaties van de volgende uitgevers:  
B1 Zentrale für Zeitungsverlage Berlijn
B2 Neuer Deutscher Verlag Berlijn
B3 Verlag für Literatur und Politik Berlijn
B4 Verlag Carl Hoym Berlijn - Hamburg
B5 Peuvag A.G. Berlijn
B6 Intern. Arbeiter Verlag Berlijn
B7 Kniga Berlijn
B8 Bureau d'éditions Parijs
C1 Internazionale Presse Berlijn
C2 Korrespondenz Weenen
C3 Arbeiter Illustrierte Zeitung Berlijn
C4 Le Drapeau Rouge Brussel
C5 Roode Vaan Brussel
C6 Rote Fahne Berlijn
C7 Ruhr Echo Essen
C8 Humanité Parijs
C9 Moskauer Berichten Berlijn
C10 Neen, orgaan van de Internationale Socialistische Anti Oorlogsliga Gent-Antwerpen


Opvallend is met name de nadruk op ‘roode’ literatuur. Uiteraard heeft dit te maken met het feit dat de ministeriele beschikking van 1931 was, dus uit een periode dat het gevaar van (extreem) rechts nog in opkomst was. Maar in feite is de lijst door luitenant Jacobsen bijgehouden tot aan 1940 toe. Ook in dat geval is het aantal rechtse geschriften dat uitdrukkelijk genoemd wordt, uiterst gering. Bij de buitenlandse geschriften wordt het zelfs helemaal niet vermeld. Wel zijn de meest schadelijke zaken uit Duitsland afkomstig. In zoverre klopt het beeld toch wel. De ondermijning van gezag is vanuit een linkse gedachte eerder aan de orde dan vanuit een rechtse. De ondermijning van de Nederlandse staat was echter wel een gevolg van het laatste, zoals de luitenant aan den lijve zou merken in mei 1940.

© Arjen Bosman, 2007


NB
Dit artikel is eerder verschenen in de "Opmars", 12e jaargang, nr. 65, februari 2007. OPMARS is het tweemaandelijkse magazine van de Vereniging Historische Militaria (
www.livinghistory.nl).

VERBODEN GESCHRIFTEN